„Przecież to obie elektrostymulacje” – słyszę to często, zwykle od rodziców, którzy mieli już kontakt z prądem w gabinecie i nie widzą powodu, żeby rozróżniać. Różnica jest jednak zasadnicza i zaczyna się od tego, gdzie leżą elektrody. To z kolei decyduje o tym, co dokładnie jest pobudzane – i czego można się po tym spodziewać.
Gdzie leżą elektrody i co to zmienia
W elektrostymulacji obwodowej elektrody przykłada się nad mięśniem albo nad nerwem, który ten mięsień zaopatruje. Prąd pobudza bezpośrednio włókna ruchowe i wywołuje skurcz. Cel jest konkretny i lokalny: ten mięsień, ta praca.
Rozróżnia się tu dwa warianty. NMES to stymulacja nerwowo-mięśniowa, używana głównie do wzmacniania i aktywowania mięśnia, niekoniecznie w trakcie ruchu. FES to jej wersja funkcjonalna – impuls jest zsynchronizowany z konkretnym momentem czynności, najczęściej z fazą przenoszenia w chodzie, kiedy stopa powinna się unieść.
W stymulacji przezskórnej rdzenia kręgowego elektrody leżą nad kręgosłupem. Prąd nie jest kierowany do jednego mięśnia, tylko do korzeni tylnych i włókien czuciowych wchodzących do rdzenia. Zakładany mechanizm jest inny: nie chodzi o wywołanie skurczu, tylko o zmianę pobudliwości sieci neuronalnych w rdzeniu, które współorganizują ruch. NISE-STIM należy właśnie do tej grupy metod.
Krótko: jedna metoda mówi mięśniowi, co ma zrobić. Druga próbuje zmienić warunki, w jakich pracuje układ nerwowy.
Co wiemy o stymulacji mięśnia
Tu dowodów jest najwięcej i są najbardziej konkretne – także wtedy, gdy nie wypadają po myśli metody.
Salazar, Pagnussat i współautorzy (2019) zebrali sześć badań z randomizacją obejmujących 174 dzieci z MPD. NMES poprawiła wynik GMFM średnio o 4,68 punktu, przy czym efekt był duży dla wymiaru siadu, umiarkowany dla stania, a dla chodu nie wykazano istotnej przewagi nad samą fizjoterapią. Autorzy opisują jakość dowodów jako niską i traktują NMES jako terapię wspomagającą, nie samodzielną.
Nowsza analiza Chen, Wang i współautorów (2023) objęła czternaście badań z randomizacją i 421 dzieci. Tu efekty wypadły wyraźniej: poprawa prędkości chodu oraz wymiaru GMFM obejmującego stanie, chodzenie, bieganie i skakanie. Metoda została oceniona jako bezpieczna.
Osobno warto spojrzeć na FES stosowaną w chodzie. Moll i współautorzy (2017) przeanalizowali dostępne badania stymulacji mięśni odpowiedzialnych za zgięcie grzbietowe stopy. Po stronie korzyści: większy czynny zakres zgięcia grzbietowego, większa siła, lepsza selektywna kontrola ruchu i równowaga, a także doniesienia o mniejszej liczbie potknięć. Po stronie kosztów: prędkość chodu w tych badaniach się zmniejszyła, a część dzieci zgłaszała podrażnienie skóry i trudności z tolerancją. Wniosek autorów jest ostrożny – FES może być rozważana raczej jako alternatywa dla ortezy niż jako uniwersalny dodatek do terapii.
Na jakim etapie są badania nad stymulacją rdzenia
I tu trzeba powiedzieć rzecz, której nie znajdzie się w materiałach marketingowych: u dzieci z MPD jesteśmy na etapie pojedynczych przypadków i badań pilotażowych.
Atkinson, Barta i współautorzy (2024) opisali trzynastolatka z MPD, u którego do intensywnego treningu lokomocyjnego dołączono stymulację przezskórną rdzenia. Wynik w skali GMFM, oceniającej funkcję motoryki dużej, wzrósł z 86,3% do 93,7%, a prędkość chodu z 1,05 do 1,43 m/s. To opis jednego dziecka, a sami autorzy zastrzegają, że nie da się w nim oddzielić wpływu samej stymulacji od wpływu większej liczby sesji terapii.
Shrivastav, DeVol, Bjornson, Steele i Moritz (2025) przeprowadzili badanie pilotażowe na czworgu dzieci z MPD, porównując 24 sesje samego treningu na bieżni z 24 sesjami treningu połączonego ze stymulacją rdzenia. Po dołączeniu stymulacji napięcie mięśniowe mierzone zmodyfikowaną skalą Ashwortha obniżyło się wyraźniej niż po samym treningu, poprawił się też wyprost w stawach biodrowych i kolanowych. Czworo dzieci to zbyt mało, by cokolwiek przesądzać – ale kierunek jest obiecujący.
Duże badanie z randomizacją, które mogłoby to rozstrzygnąć, dopiero trwa. Girshin i współautorzy (2023) opublikowali protokół wieloośrodkowego badania POUNCE, zaplanowanego na sześćdziesięcioro dzieci z MPD w wieku od 2 do 13 lat, w którym częścią uczestników jest grupa ze stymulacją pozorowaną. Publikacja opisuje sam plan badania – na wyniki trzeba poczekać.
Jedno zastrzeżenie, które warto znać
Badania, które przywołałam powyżej, dotyczą przezskórnej stymulacji rdzenia jako metody, a nie konkretnego protokołu NISE-STIM. To nie to samo. Protokoły różnią się umiejscowieniem elektrod, parametrami prądu i sposobem łączenia z terapią ruchową.
Sam protokół opisany przez Motavalli, McElroya i Alona (2019) opiera się na opisie przypadku niemowlęcia z rozszczepem kręgosłupa – a opis przypadku jest najsłabszym rodzajem dowodu, jaki istnieje. Mówi, co się wydarzyło u jednego dziecka. Nie mówi, u ilu dzieci wydarzyłoby się to samo.
Kiedy sięgam po którą metodę
Elektrostymulacja mięśnia ma sens tam, gdzie problemem jest konkretny mięsień lub konkretny moment ruchu: opadająca stopa w fazie przenoszenia, słaby mięsień pośladkowy, brak aktywacji prostowników. Ma za sobą więcej badań i łatwiej przewidzieć, co zrobi.
Stymulacja rdzenia jest rozważana tam, gdzie problem nie da się sprowadzić do jednego mięśnia – przy zaburzeniach kontroli posturalnej, przy hipertonii obejmującej wiele grup mięśniowych, przy trudnościach z organizacją ruchu. Zawsze jako element programu terapii, nigdy zamiast niego: w obu przywołanych wyżej badaniach stymulacja była dołączana do intensywnego treningu ruchowego, a nie stosowana samodzielnie.
Obie metody wymagają kwalifikacji – z uwzględnieniem padaczki, wszczepionych urządzeń elektrycznych i stanu skóry w miejscu przyłożenia elektrod.
Czego jeszcze nie wiemy
Nie wiemy, u których dzieci stymulacja rdzenia zadziała, a u których nie. Nie wiemy, jak długo utrzymuje się efekt po zakończeniu cyklu. Nie wiemy, jakie parametry są optymalne. I nie wiemy, czy przewaga nad dobrze prowadzoną terapią ruchową jest realna, czy wynika z samej liczby godzin spędzonych na ćwiczeniach.To nie są powody, żeby metody nie stosować.
To są powody, żeby nie obiecywać po niej efektu – i żeby rozmawiać o niej uczciwie, podając rodzicom, na jakim etapie naprawdę jesteśmy.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji fizjoterapeutycznej. Kwalifikacja do elektroterapii i dobór parametrów odbywa się każdorazowo indywidualnie, na podstawie wywiadu, dokumentacji medycznej i oceny klinicznej dziecka.
Autorka: Aleksandra Bernat, fizjoterapeuta neurologiczny hemiLAB – Akademia Wielkich Kroków | Warszawa, Al. Niepodległości 208a/18
- Salazar AP, Pagnussat AS, Pereira GA, Scopel G, Lukrafka JL. Neuromuscular electrical stimulation to improve gross motor function in children with cerebral palsy: a meta-analysis. Brazilian Journal of Physical Therapy. 2019;23(5):378-386.
- Chen YH, Wang HY, Liao CD, Liou TH, Escorpizo R, Chen HC. Effectiveness of neuromuscular electrical stimulation in improving mobility in children with cerebral palsy: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Rehabilitation. 2023;37(1):3-16.
- Moll I, Vles JSH, Soudant DLHM, Witlox AMA, Staal HM, Speth LAWM, Janssen-Potten YJM, Coenen M, Koudijs SM, Vermeulen RJ. Functional electrical stimulation of the ankle dorsiflexors during walking in spastic cerebral palsy: a systematic review. Developmental Medicine & Child Neurology. 2017;59(12):1230-1236.
- Atkinson D, Barta K, Bizama F, Anderson H, Brose S, Sayenko DG. Transcutaneous Spinal Stimulation Combined with Locomotor Training Improves Functional Outcomes in a Child with Cerebral Palsy: A Case Study. Children. 2024;11(12):1439.
- Shrivastav SR, DeVol CR, Landrum VM, Bjornson KF, Roge D, Steele KM, Moritz CT. Transcutaneous Spinal Stimulation and Short-Burst Interval Treadmill Training in Children With Cerebral Palsy: A Pilot Study. IEEE Transactions on Biomedical Engineering. 2025. DOI: 10.1109/TBME.2024.3522317.
- Girshin K, Sachdeva R, Cohn R, Gad P, Krassioukov AV, Edgerton VR. sPinal cOrd neUromodulatioN to treat Cerebral palsy in pEdiatrics: POUNCE Multisite Randomized Clinical Trial. Frontiers in Neuroscience. 2023;17:1221809.
- Motavalli G, McElroy JJ, Alon G. An Exploratory Electrical Stimulation Protocol in the Management of an Infant With Spina Bifida: A Case Report. Child Neurology Open. 2019;6:2329048X19835656.